LH: co pokazuje badanie i dlaczego jest ważne dla sportowca
Wynik LH często ląduje na końcu wydruku z laboratorium i wiele osób nie wie, co z nim zrobić. Tymczasem hormon luteinizujący to jeden z najlepszych wskaźników tego, czy oś hormonalna pracuje prawidłowo. Redakcja wyjaśnia, co oznacza jego poziom i dlaczego osoby trenujące powinny zwracać na niego uwagę.
Czym jest hormon luteinizujący
Hormon luteinizujący, w skrócie LH (od ang. luteinizing hormone), to glikoproteina wydzielana przez przedni płat przysadki mózgowej. Razem z hormonem folikulotropowym (FSH) należy do gonadotropin, czyli hormonów, które „sterują” pracą gonad – jąder u mężczyzn i jajników u kobiet. Bez sprawnego wydzielania LH organizm nie jest w stanie utrzymać prawidłowej produkcji hormonów płciowych.
U mężczyzn LH działa przede wszystkim na komórki Leydiga w jądrach, pobudzając je do syntezy testosteronu. FSH odpowiada z kolei głównie za wspieranie spermatogenezy w komórkach Sertolego. Oba hormony pracują w tandemie: testosteron produkowany pod wpływem LH jest lokalnie niezbędny także do prawidłowego dojrzewania plemników.
U kobiet LH ma charakter cykliczny. W pierwszej fazie cyklu jego stężenie jest stosunkowo niskie i stabilne, a w okolicy połowy cyklu następuje gwałtowny wyrzut, tzw. pik owulacyjny, który wywołuje owulację. Po niej LH wspiera ciałko żółte w produkcji progesteronu.
Wydzielanie LH podlega kontroli z wyższego piętra – podwzgórza, które uwalnia gonadoliberynę (GnRH) w krótkich pulsach. Ten pulsacyjny charakter sprawia, że stężenie LH we krwi zmienia się w ciągu dnia, co ma praktyczne znaczenie przy interpretacji wyników.
Oś podwzgórze–przysadka–gonady i sprzężenie zwrotne
Aby zrozumieć, co mówi wynik LH, trzeba spojrzeć na całą oś hormonalną. Podwzgórze wysyła sygnał GnRH, przysadka odpowiada wydzielaniem LH i FSH, a gonady produkują testosteron lub estrogeny. Hormony płciowe działają następnie hamująco na podwzgórze i przysadkę. To klasyczne ujemne sprzężenie zwrotne, podobne do termostatu.
W praktyce oznacza to, że gdy we krwi krąży dużo testosteronu lub estradiolu, przysadka „przykręca” wydzielanie LH. Gdy hormonów płciowych jest mało, LH rośnie, próbując pobudzić gonady do pracy. Dlatego samo LH nigdy nie jest interpretowane w oderwaniu od testosteronu (u mężczyzn) lub estradiolu i fazy cyklu (u kobiet).
Pulsacyjność wydzielania powoduje, że jednorazowy pomiar jest jedynie „migawką”. W badaniach naukowych stosuje się czasem pobrania co kilkanaście minut przez kilka godzin, ale w codziennej diagnostyce wystarcza zwykle powtórzenie badania, jeśli wynik jest graniczny lub nie pasuje do obrazu klinicznego.
Na oś wpływa też wiele czynników zewnętrznych: sen, stres, masa ciała, stan odżywienia, leki i substancje hormonalne. Dla sportowca szczególnie istotne są dwa z nich – niedobór energii oraz stosowanie egzogennych androgenów.
Jak interpretować wynik LH
Laboratoria podają własne zakresy referencyjne, zależne od metody oznaczenia, dlatego wynik zawsze należy porównywać z normą wydrukowaną na konkretnym sprawozdaniu. Wartości u kobiet różnią się dodatkowo w zależności od fazy cyklu, a po menopauzie LH jest fizjologicznie wysokie.
Lekarz ocenia przede wszystkim układ wyników. Poniższa tabela pokazuje najczęstsze konfiguracje u mężczyzn i ich możliwe znaczenie. Nie jest to narzędzie do samodzielnej diagnozy, a jedynie pomoc w zrozumieniu logiki interpretacji.
| LH | Testosteron | Możliwa interpretacja |
|---|---|---|
| W normie | W normie | Prawidłowa praca osi hormonalnej |
| Wysokie | Niski | Hipogonadyzm pierwotny – problem leży w jądrach |
| Niskie lub „normalne” | Niski | Hipogonadyzm wtórny – problem na poziomie przysadki lub podwzgórza, także czynnościowy |
| Bardzo niskie | Wysoki | Typowe dla przyjmowania egzogennego testosteronu lub innych androgenów |
Warto zapamiętać jedną zasadę: niskie LH przy wysokim testosteronie jest u młodego mężczyzny sygnałem, że hormon prawdopodobnie pochodzi z zewnątrz. Z kolei niskie LH przy niskim testosteronie może oznaczać zarówno chorobę przysadki, jak i czynnościowe zahamowanie osi, np. w wyniku przetrenowania czy przewlekłego deficytu kalorycznego.
Krew najlepiej pobierać rano, na czczo, po przespanej nocy i bez intensywnego treningu dzień wcześniej. U kobiet lekarz zwykle zleca badanie w określonym dniu cyklu, najczęściej we wczesnej fazie folikularnej.
Dlaczego LH ma znaczenie dla sportowca
Sportowcy wyczynowi i amatorzy trenujący bardzo intensywnie należą do grupy, u której zaburzenia osi hormonalnej występują częściej niż w populacji ogólnej. Głównym powodem jest względny niedobór energii w sporcie (RED-S), opisany w konsensusie Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego. Gdy podaż energii nie pokrywa wydatków, organizm ogranicza „kosztowne” funkcje, w tym rozrodczą.
U kobiet objawia się to nieregularnymi miesiączkami lub ich zanikiem (brak miesiączki podwzgórzowy), a w badaniach widać obniżone lub nieprawidłowo pulsujące LH. U mężczyzn zjawisko jest mniej oczywiste, ale opisano je u zawodników dyscyplin wytrzymałościowych jako tzw. stan hipogonadyzmu wysiłkowego – z niższym testosteronem i często nieadekwatnie niskim LH.
Drugim obszarem jest stosowanie sterydów anaboliczno-androgennych i innych substancji hormonalnych. Egzogenne androgeny silnie hamują wydzielanie LH i FSH. Po ich odstawieniu oś może odbudowywać się miesiącami, a u części osób rozwija się przewlekły hipogonadyzm. Badanie LH jest wtedy jednym z podstawowych parametrów oceny stanu zdrowia.
Pomiar LH bywa przydatny także w ocenie niepłodności u aktywnych par oraz przy niewyjaśnionym spadku libido, energii czy wydolności. Najczęstsze sytuacje, w których lekarz sportowy lub endokrynolog może zlecić badanie, to:
- spadek wyników, przewlekłe zmęczenie i obniżony nastrój mimo odpoczynku;
- zaburzenia miesiączkowania lub brak miesiączki u zawodniczek;
- niski testosteron w badaniu kontrolnym;
- okres po stosowaniu substancji hormonalnych;
- problemy z płodnością lub zmniejszenie objętości jąder.
LH a przepisy antydopingowe i bezpieczeństwo
Hormon luteinizujący pojawia się także w przepisach antydopingowych. Lista substancji zakazanych Światowej Agencji Antydopingowej (WADA) obejmuje gonadotropiny, w tym LH i ich czynniki uwalniające, zakazane u mężczyzn. W Polsce przepisy te wdraża i egzekwuje Polska Agencja Antydopingowa (POLADA).
Powodem zakazu jest to, że gonadotropiny mogą pobudzać produkcję własnego testosteronu. Niektóre substancje – jak gonadotropina kosmówkowa – są lekami na receptę stosowanymi w leczeniu niepłodności i hipogonadyzmu wtórnego. Ich użycie powinno odbywać się wyłącznie pod nadzorem lekarza, który dobiera leczenie na podstawie badań.
Profil hormonalny, w tym parametry osi, jest również analizowany w ramach paszportu biologicznego sportowca. Z tego powodu wszelkie leczenie hormonalne u zawodnika objętego kontrolą wymaga wcześniejszego wniosku o wyłączenie dla celów terapeutycznych (TUE).
Z perspektywy zdrowia kluczowe jest jedno: niski lub wysoki wynik LH to nie diagnoza, lecz sygnał do dalszej diagnostyki. Samodzielne „korygowanie” wyników preparatami hormonalnymi może pogłębić problem, a nawet doprowadzić do trwałych zaburzeń płodności.
Wnioski redakcji
LH to hormon, który mówi, jak przysadka „rozmawia” z gonadami. Sam w sobie niewiele znaczy – sens nabiera dopiero w zestawieniu z testosteronem, estradiolem, FSH i obrazem klinicznym.
Dla osób trenujących badanie jest cennym narzędziem wykrywania niedoboru energii, przetrenowania oraz skutków stosowania substancji hormonalnych. Warto wykonywać je rano, na czczo i w powtarzalnych warunkach.
Nieprawidłowy wynik powinien być omówiony z lekarzem – endokrynologiem, andrologiem lub lekarzem medycyny sportowej – a nie stanowić podstawy do samodzielnych działań.
Jeśli temat jest dla Ciebie ważny, przeczytaj także nasze materiały o badaniu FSH u sportowców, o względnym niedoborze energii w sporcie oraz o interpretacji poziomu testosteronu całkowitego i wolnego.
Bibliografia
- Mountjoy M, Sundgot-Borgen JK, Burke LM, et al. IOC consensus statement on relative energy deficiency in sport (RED-S): 2018 update. Br J Sports Med. 2018;52(11):687–697.
- Hackney AC. Effects of endurance exercise on the reproductive system of men: the „exercise-hypogonadal male condition”. J Endocrinol Invest. 2008;31(10):932–938.
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
- Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
- Kanayama G, Hudson JI, DeLuca J, et al. Prolonged hypogonadism in males following withdrawal from anabolic-androgenic steroids: an under-recognized problem. Addiction. 2015;110(5):823–831.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- World Anti-Doping Agency. The Prohibited List. Montreal: WADA; aktualizacja coroczna.
